Mangel på språklærarar trugar dei små samiske språka

Det finst ni samiske språkvariantar som blir tala i dag. Forskarnettverket Network to Support Research and Teaching of Small Saami Languages (SAMLA) arbeider med å støtte forsking og undervisning i fire av dei små samiske språka: sørsamisk, lulesamisk, skoltesamisk og enaresamisk.

Sørsamisk og lulesamisk er utbreidde i Noreg og Sverige, medan enaresamisk hovudsakleg blir tala i Finland. Skoltesamisk blir òg tala i Finland og tidlegare i delar av Russland. Det finst berre nokre hundre språkbrukarar av kvart av desse språka.

– Det som er felles for desse fire språka, er at dei alle blir definerte som kritisk truga av UNESCO. Ei årsak til at vi ville fokusere på dei små samiske språka i nettverket vårt, er at dei har utfordringar som skil seg noko frå til dømes nordsamisk, som er det einaste samiske språket med status som truga og ikkje kritisk truga. Det finst område der nordsamisk er majoritetsspråk, men eigentleg ingen stad der dei små samiske språka er i fleirtal. Ein kan seie at dei er ein minoritet i ein minoritet, seier førsteamanuensis Ingvill Bjørnstad Åberg.

Ho er prosjektleiar for SAMLA og arbeider med lærarutdanning ved Nord universitet.

SAMLA består òg av forskarar frå Uleåborgs universitet i Finland og Mittuniversitetet i Sverige. Føremålet med nettverket er å fremje samarbeid mellom språklærarar, studentar, forskarar og avgjerdstakarar.

• In English: Shortage of language teachers threatens the smaller Sámi languages | NordForsk

Støtte til språklærarar og lærarutdanning

Den største utfordringa for dei små samiske språka er at det ikkje finst nok lærarar og personar som utdannar seg til lærarar i desse språka. Difor satsar nettverket ekstra på å støtte språklærarar og språklærarutdanningane.

– Dei få lærarane som finst, er ofte åleine på skulen sin utan kollegium eller nettverk rundt seg. Til dømes i Sverige kan det vere den same læraren i sørsamisk som køyrer rundt store delar av det sørsamiske området og tilbyr undervisning. Det vil seie at vedkomande bruker mesteparten av arbeidstida si på å køyre mange kilometer mellom skular. Vi vil tilby ein arena der ein kan utveksle erfaringar med lærarar i dei andre små samiske språka som kanskje er i ein liknande situasjon, seier Bjørnstad Åberg.

Ved Nord universitet finst det lærarutdanningar i lulesamisk og sørsamisk, med til saman fem nye studentar det siste året. Samstundes som det er skrikande mangel på lærarar innan dei små samiske språka, ser forskarane ei aukande interesse for å lære seg desse språka.

– Eg kjenner best til den norske konteksten, og der aukar interessa for å lære både sør- og lulesamisk. I år fekk vi heile 26 søkjarar til bachelorutdanninga i lulesamisk ved Nord universitet. Så det er på det nivået at ein rekrutterer folk til språklærarutdanninga for å prøve å dekkje behovet, seier Bjørnstad Åberg.

SAMLA vil styrkje språklærarutdanninga, mellom anna ved å fremje samarbeid mellom land.

– Desse språkgruppene rører seg over landegrensene og bør ikkje sjåast isolert. Det er same språk og i stor grad dei same behova for sørsamisk i både Noreg og Sverige, til dømes. Men vi ser ein del institusjonelle hinder som gjer det vanskeleg for nokon i Sverige å bli tekne opp til ei språklærarutdanning i Noreg, sidan systemet for søknad og opptak ikkje er tilpassa å gå på tvers av landegrensene. Vi vil skape eit forum der vi kan diskutere denne typen utfordringar og moglege løysingar, seier Bjørnstad Åberg.

Behov for litteratur på små samiske språk

I tillegg til å fremje språklærarutdanning, framhevar Ingvill Bjørnstad Åberg omsetjing av barnelitteratur som eit viktig område å prioritere for å revitalisere dei små samiske språka.

– Det er svært få personar som arbeider med å omsetje litteratur til desse språka, så arbeidet med å få tilgang til omsett litteratur er ganske kritisk. Tilgang til litteratur på samisk er ein av dei viktigaste faktorane for at språka skal kunne brukast i kvardagen og ikkje berre i skulen, seier ho.

For å støtte lærarar og lærarstudentar i dei små samiske språka planlegg nettverket å arrangere fleire møte, mellom anna eitt med institusjonsleiinga ved dei tre universiteta som er med i nettverket, og eitt med lokalpolitikarar med ansvar for skulepolitikken i dei aktuelle regionane.

– Vi vil utfordre leiinga ved universiteta våre når det gjeld kva ansvar dei har for å skape rom for desse små språka ved sine eigne institusjonar. Nord universitet har eit såkalla nasjonalt ansvar for sørsamisk og lulesamisk i høgare utdanning i Noreg, og vi ønskjer å starte ein diskusjon om kva dette ansvaret kan innebere av konkrete handlingar. Med politikarane vil vi snakke om kva politiske tiltak lærarar i samisk har behov for som støtte i arbeidet sitt, fortel Bjørnstad Åberg.

Les meir om Network to Support Research and Teaching of Small Saami Languages (SAMLA).